menu

10 jaar keuzevrijheid in de zorg

Nederlanders moeten zelfstandiger worden in het maken van keuzes rondom gezondheid en zorg. Dit probeert de overheid al sinds het begin van deze eeuw te stimuleren met de introductie van de zorgverzekeringswet in 2006, de Wmo én de beschikbaarheid van PGB’s. Maar na 10 jaar keuzevrijheid in de zorg vragen we ons af: is het tot nu toe een succes of een mislukking?

Samen met Casemanagement (nu MNtRX) is Motivaction in 2004 het Trendwatch-onderzoek Zorgconsumenten gestart. Dit hebben we gedaan om een helder beeld te krijgen van de keuzeprocessen in de zorg. Wat blijkt, een grote groep Nederlanders heeft sinds de introductie van de marktwerking weliswaar meer informatiebronnen tot zijn of haar beschikking gekregen, maar toch blijken wij niet goed in staat of nemen wij de moeite niet om zelf goed afgewogen keuzes te maken rondom onze zorg.

Goede zorginformatie

Er is veel informatie over de zorg beschikbaar. Vooral via het internet komt veel informatie tot ons. Het is er dus niet makkelijker op geworden om de juiste informatie hieruit te filteren. Want hoe weet je of de informatie die je tot je neemt kwaliteitsinformatie is? En waar baseren mensen hun keuzes op? Na 10 jaar onderzoek blijkt dat de meeste mensen ondersteuning nodig hebben hierbij. In 2003 constateerde Raad voor Volksgezondheid en Samenleving al dat een meerderheid van de consumenten niet op zoek ging naar informatie omdat ze dachten dat deze informatie moeilijk te vinden was. En in 2016 is daar eerlijk gezegd weinig aan veranderd. Nog steeds vindt ongeveer 80% van de mensen dat het niet makkelijk is om de juiste informatie te vinden; met name over de kwaliteit van de zorgaanbieder.

Iedereen is anders

Niet alleen de beschikbaarheid, kwaliteit en toegankelijkheid van de informatie speelt een rol bij de emancipatie van de zorgconsument. Waarden, normen, aspiraties en levensstijl bepalen ook in de zorg waar men behoefte aan heeft, de zelfredzaamheid en de manier waarop men met informatie omgaat. Er zijn mensen die zelf actief op zoek gaan naar informatie, terwijl anderen dat juist niet doen of moeilijker hun weg vinden. Op basis van het zogenaamde ZorgMentality-model zijn er drie typen consumenten.

Maatschappijkritische Zorgconsument

Er is een kleine groep mensen (zo’n 9% van de Nederlanders) die de regie van hun zorg zelf volledig in handen wil hebben. Deze mensen noemen we de Maatschappijkritische Zorgconsument. Zij hebben over het algemeen een gezonde levensstijl en zijn tevreden over hun gezondheidstoestand. Zij zoeken zelf naar betrouwbare informatie en zijn helemaal voor keuzevrijheid en inspraak bij de keuze van een zorginstelling en behandelaar. Wat hun betreft is de vrije artsenkeuze een succes, zolang ze toegang hebben tot de juiste informatie.

Pragmatische Zorgconsument

Verder onderscheiden we de groep mondige, assertieve en Pragmatische Zorgconsumenten (ongeveer 46% van de Nederlanders). Deze consument weet wat ze wil, maakt de wensen duidelijk kenbaar, maar is niet altijd op de hoogte van alle ins en outs rondom de zorg. Voor hen is de stap te groot om alle beschikbare informatie op waarde te beoordelen en daarmee komt hun eigen zorgregie maar moeizaam tot stand.

Minder Zelfredzamen

De derde groep is de groep Minder Zelfredzamen (ongeveer 45%). Deze groep heeft een passieve houding ten opzichte van de keuzes die zij in de zorg moeten maken. Zij geven de voorkeur aan relatief eenvoudige informatie over alle mogelijkheden. Ten aanzien van zelfredzaamheid zijn zij minder enthousiast. Het ontbreekt hen aan de interesse en aan de vaardigheden om zelf actief keuzes te maken in de zorg.

Keuzevrijheid in de zorg

Het beeld van de zelfredzame burger, dat dus bij beleidsmakers bestaat, komt dus niet helemaal overeen met de werkelijkheid. Bijna de helft van de mensen voelt zich namelijk niet in staat of is niet geïnteresseerd om de eigen regie te pakken en zich te informeren over alles. Voor deze mensen is marktwerking in de zorg dus niet iets waar ze heel enthousiast van worden. Uiteraard zijn dit de cijfers van 2016 en zal dit in de toekomst veranderen, maar er zal zeker een groep van Minder Zelfredzamen blijven. Wel wordt verwacht dat deze tegen 2040 gekrompen is tot ongeveer een derde van de Nederlanders.

Succes of mislukking?

Dus wat is na 10 jaar keuzevrijheid in de zorg de conclusie? Is het tot nu toe een succes of juist een mislukking? Eigenlijk is het 10 jaar na de invoering van de zorgverzekeringswet in 2006 nog te vroeg om te zeggen. Duidelijk is wel dat nog lang niet iedereen deelneemt of mee kan doen én dat eigen regie niet alleen bij de gebruikers zelf ligt. Huisartsen, instellingen en zorgverzekeraars hebben een belangrijke taak als het gaat om de ondersteuning van het keuzeproces. Dit kan gedaan worden door onder anderen het beschikbaar maken van (kwaliteits)informatie. En precies hier ligt een schone taak weggelegd voor de sector, want alleen met goede informatie heb je pas echte keuzevrijheid.

Reageren

Auteur

Marcel Voorn

Marcel Voorn

Marcel Voorn is Senior Researchmanager bij onderzoeksbureau Motivaction in Amsterdam. Hij is gespecialiseerd in kwalitatieve onderzoeksprojecten in de zorgsector.